किताबें

image

क़िताबें कुछ मांगती नहीं हैं
‘चैरिटी’ करना तो कोई इनसे सीखे..

हर सफ़हे पर हीरे मोती जवाहरात,
जितने चाहे..ले लो..
हर वक़्त लफ्जों का ज़ायका
जुबाँ को अलग मिठास चखाता है..

स्याही से रंगे हुए हर्फ़ ले जाते हैं
ख़यालों की दुनिया के सैर पर,
लकीरों के दरमियाँ की जगह समेटती है
जिंदगी के ग़म,खलीशें,परेशानियों को..

इल्म के चरागों में तेल इन्हीं का है
जो माद्दा रखता है,उम्र को मानी देने का,
अल्फाज़ उतरते हैं नस्लों में खूँ की तरह
अफ़साने दोहराए जाते हैं,वक़्त के दूसरे सीरे पर..

अगरचे झरोकों से गुजरती एक किरन
रौशन कर दे महल को,
परवरदिगार ने न जाने कितने
आफताब जलाकर किताबें बनायी हैं…!!!

चिरायू

image

वैशाखातल्या भर दुपारी
पेटलेल्या रस्त्यावर
ढांगा मोजत चाललेल्या
डंगऱ्या म्हाताऱ्याला
शिवार जळाल्याचा भास होतो..
बारीक डोळे मिचकावीत
कचकचीत शिवी हाणतो सूर्याला,
घशाला पडलेली कोरड
शोषून घेते ती शिवी..

धोतरानं घाम पुसत,
खोकल्याची उबळ सांभाळत,
मागच्याच वर्षी कोरडया पडलेल्या
विहीरीत विनाकारण डोकावून येतो…
औंदाबी पावसाचं काही खरं नाही
हे ग्यानबानं सांगून खरं वाटंना
तसं तो ज्योतिषाला दोन रुपये देऊन
नशीबाला दावणीला बांधतो..

सांच्याला झोपडीत आल्यावर
म्हातारीने समोर आपटलेली
भाजी भाकर मुकाट्यानं गिळत
करतो हिशोब कर्ज,बी बियाणं,
पोराचं शिक्षण,पोरीच्या लग्नाचं..
बराच वेळ अंथरुणावर पडूनही
झोप काही  येत नाही,
डोकं थकून जातं विचारानं
तसं रातीचंच उठतं म्हातारं..

गावाच्या वेशीजवळ असलेल्या
मारुतीच्या मंदिराच्या ओट्यावर बसून
शिलगावतो हातातली विडी अन
फुंकून देतो उरातल्या सगळ्या चिंता…
शेत,सूर्य,पाऊस,बियाणं
कर्ज,शिक्षण,लग्न
या सर्वांचे लोट त्या
धुरामध्ये मिसळून जातात…!!

दुष्काळ चिरायू होतो…!!!

सरहदें

image

आम नजरिये से तो,
सियासत की खींची लकीरें हैं..
पर..लकीरों में ही तो मिलते हैं,
हर्फ़..लफ्ज़..जुमले..
इन्हें अहसासों के ऐनक से देखना..
कभी वक़्त मिले..
तो मुल्क़ के किसी भी कोने में झाँक कर आना..
सरहदों से गुफ़्तगू कर के आना..
वो बोलती हैं..
मुख़्तसर ही सही..वो बोलती हैं..!

उनकी आवाज़ों में…
शहादत के रंग कैद हैं..
बंदूकों गोलियों का चीखना चिल्लाना है..
मौत के सायों के बचेखुचे पुर्जे हैं..
हार जीत के जश्न मातम की तस्वीरें हैँ..
जलते काले धुँए के निशाँ हैं..
अपने ही जिस्म को, तारों के ,
नुकीले नाखूनों से नोचने वाली यादें हैँ..
कितने ही माँओं की दुआओं के,
टूटी हुई रंगीन चुड़ियों के अफ़साने हैं.!!

उनकी बातों में…
हमवतनों को बिछड़वाने का ग़म है..
मजबूरी से लिपटी हुई आहें हैं..
जमीं और आसमाँ के बीच फैले हुए
अकेलेपन की खलिश है..
मजहबों के वजूद को
ढूंढ़ने की बेतहाशा जिद है..
फ़िज़ाओं के नगमों को
समझने की कोशिश है..
और शुक्रगुज़ारी..की..इंसानों के अलावा
किसी और को बाँटने का जिम्मा ना मिला..!!

उनकी आवाजों में…
वो पूछती हैं सवाल,
आज़ादी के मतलब वाला..
इंतकाम की आग को,
अंजाम का अक्स दिखाती हैं..
तोलती हैं नफरतों को,
लहू के तालाबों से..
अमन के आफ़ताब को,
तसव्वुर में  सजाती हैं..
पुकारती हैं क़ायनात को
सारी तकलीफें समेटकर..
ताकि आवाज़ों की गूँज,
सारी हदें पार कर जाए…!!

इन सारी आवाजों की सिलवटों में
दफ़्न है..
एक लंबी ख़ामोशी..
जो मांगती है हिसाब,
सरहदों के होने या ना होने का!!!

प्रश्न

image

अजस्त्र काळाच्या पडद्याआड
हजारो तारांगणांचा आक्रोश
अगणित उल्कापातांचे हुंदके
प्रचंड पसरलेली कृष्णविवरे
नि रात्रगर्भात साचलेला काळोख!

आत्ममग्न पृथ्वीवरचा कोलाहल
मानवी शोकांतिकांच्या गाथा
आटलेल्या समुद्रांची आसवे
व्याकुळ रानपक्ष्यांची शोकगीते
नि शून्यात हरवलेले काही प्रहर!

इवल्याश्या मनाची भावनांदोलने
कितीशा दुःखांचे,कितीसे आवेग
क्षणाक्षणाला क्षुल्लक गहिवर
अव्यक्तेतूनही फुटणारा बांध
नि कागदावर उमटलेला एकच ठिपका!

सखे,काही साम्य वाटतंय का??

ज़ेवर

image

नज़्म के इंतज़ार में गुज़र रही है रात अकेली..
मन ही मन मुझे कोस रही है..
कुछ दिन पहले ही तो
वादा किया था मैंने..
उसकी सहेली उसको जरूर मिलेगी..

पिछली दफा अमावस को जब मिलीं थी दोनों
खिलखिलाती हँसी से
कमरा भर गया था मेरा..
बहोत झूमी नाचीं थी मिलकर
मुझे भी जबरदस्ती से नचाया था

नज़्म ने जो लफ्ज़ों के ज़ेवर पहने थे,
रात उन्हें आँखों से सहला सहलाकर देखती थी
उसके दामन का एक छोटा सा लम्हा
दबे पाँव मेरे पास आकर गुदगुदी करता था
और फिर अचानक से गायब होता था

उन दोनों की गपशप खत्म ही नहीं होती थी
मुश्किल से कोई बहाना बनाकर
रात को समझा बुझाकर,
मैं नज्म को डायरी में आराम करने को कहता,
ताकि मैं चैन की नींद ले सकूँ..

आज..पंद्रह दिन बाद…मामला गड़बड़ है..
कोई नज़्म के ज़ेवरात चोरी कर गया है..
मेरी बेबसी मुझे खाए जा रही है..
सारे हर्फ़ किसी ने लूट लिये हों जैसे,
सोचों की तख्तें खाली नजर आ रही हैं..
रात का गुस्सा नाक पर है..जो जायज़ है..

झन्नाकर मैं गैलरी में पहुँचता हूँ..और…
और अब क्या कहना..
रात की आँखों से बचकर
बदमाश चाँद सारे ज़ेवरात सजाए बैठा है..!!
बेचारी रात को आज खाली हाथ ही गुजरना होगा…!!

शोध

wp-1463564295884.jpegअस्ताव्यस्त पसरलेल्या सृष्टीच्या
अतोनात कोलाहलापासून
दूर कुठेतरी
कुठल्या तरी आकाशगंगेच्या पायथ्याशी
एक अशी जागा असेल..

जिथे फेकून दिलेली असतील
भावभावनांची आंदोलने,
प्रेम,राग,मत्सर,क्रोधासहित
समस्त लोभांची कुंडले,
नग्न देहाच्या उपजत शहाऱ्याप्रमाणे
उमटावीत निसर्गाची अक्षरे
मनाच्या अणु रेणुंवर!!

जिथे रंगांचे अर्थ दूषित नसतील,
आणि नसेल,
डोळ्यातले पाणी गढूळ काळेभोर,
ऐकू यावी हिरव्याकंच जंगलांची
पक्ष्यांशी चाललेली हितगूज,
त्वचेआड उमलून आलेल्या
स्पर्शाच्या जाणिवेइतकी स्पष्ट!!

शमावी भूक केवळ चंद्र पाहून,
पहाटेच्या दवबिंदूंनी तहान भागावी,
कवेत घ्यावेत इंद्रधनुष्याचे रंग,
खेळावा लपंडाव क्षितिजांच्या अंगणात,
फुलांचे सुवास श्वासांचे शब्द व्हावेत,
कवितेच्या गर्द तळ्यात
अर्थासहित उमलावेत!!

चालतो आहे अनादिकालापासून
त्या जागेच्या शोधात,
मागच्या कित्येक जन्मांप्रमाणे
हाही जन्म फुकटच जाणार
बहुतेक!!!

जमात

wp-1463564269071.jpegकसली जमात आहे आपली..
नेमक्या कुठल्या जगात वावरतोय आपण..
सडक्या विचारांच्या वळण वाटा
नेमकं कुठे घेऊन जाणार आहेत…

ही कसली दाटून येतेय भीती
अवघ्या मेंदूच्या आरपार..
कुठलाच अभिनिवेश न बाळगता
सणसणत येणारी बंदुकीची गोळी नि लक्ष्यभेद..
मेंदूत तडतडणाऱ्या धमन्यांसकट
हातातील लेखणी थंडावते..
समाजाच्या षंढत्वाची ग्वाही देणारी
काळी रेघ चिरंतन होते..
ही कसली जमात आहे आपली?

हे कसलं अराजक आहे..
दिवसाढवळया सहिष्णुतेचे पाडले जातात
निर्घृण खून,
रक्ताच्या रंगालाही चिकटवतात धर्माचे लेबल
घडवल्या जातात लेबलच्या आधारे दंगली..
त्रिशूल नि तलवारीच्या आवाजात
प्रार्थनांचे सूर मौन होतात..
उन्मादाच्या नग्न तांडवात माणुसकी शहीद होते..
तिरंग्यातला पांढरा रंग असहायपणे डोळे पुसतो..
ही कसली जमात आहे आपली?

ही कसली विमनस्कता आहे
आतला विवेकाशी प्रामाणिक राहता यावं म्हणून
गरज भासते प्रतिमेची चौकट भेदण्याची,
काळाच्याही कानठळया बसवणाऱ्या
प्रतिभास्फोटाची..
निषेधाचे शाब्दिक बुडबुडे
तसेही ‘त्यांना’ नाहीच ऐकू येणार..
डोळ्यावर कातडं ओढून
घेतलेल्यांकडून काय अपेक्षा…
कुठे तरी फुटेल का
छोटंसं अंकुर या वाळवंटात..
ही कसली जमात आहे आपली??

मंजर

manjar.pngरोजमर्रा की दौड़ धूप में
अब वक़्त ही कहाँ
कि तुम याद आओ
तुम पर कुछ लिखूँ
तुम्हारी तस्वीर बनाऊँ
या तुम्हारा पसंदीदा नगमा गुनगुनाऊँ…

वक़्त के किसी अजीब मोड़ पर
एक बादलों से घिरी शाम के साये में
जब हाथ छोड़कर चली गयीं थी तुम
बिखरे बिखरे ख़यालों के दरीचे में
कई ख्वाबों की आहें गूँज उठीं थीं
सर्द ख़ामोशी ने उन्हें वहीँ दफनाया

दो चार अश्कों को ग़मगीन आँखों से
रिहा भी किया था तुमने
लैम्प पोस्ट की धुंधली रौशनी में
तुम्हारा स्कार्फ भीगता देखा था मैंने

बर्फ जम गया था मेरे ज़ेहन में
साँसे मानों रुक सी गयी हों
रूह दर्द की चादर ओढ़े
चुपचाप पिघलती रहती थी

कुछ दिन तक तुम्हारी यादों
के तख़्त तराशता रहा
कुछ रातों में तुम तक ना पहुँचने
वाले ख़त लिखता रहा

फिर धूल सी जमने लगी
तुम्हारी यादों वाली डिबिया पर
समय के साथ साथ
समझदारी का पेड़ भी उग आया था उसपे

हँसी भी सोच समझकर आती रही
आंसुओं ने तो कब का मुँह मोड़ लिया था
खुशी और ग़म के दरमियाँ
एक अलग सा ठहराव आ गया है

कल यकायक
शहर के रेलवे स्टेशन पर
एक जोड़े को बिछड़ते देखा
मंजर कुछ अपना सा लगा

अश्कों की रिहाई भी थी
लैम्प पोस्ट की रौशनी भी थी
ज़ेहन का ठिठुरना भी था
सांसों का रुकना भी था

कल से सोच रहा हूँ…
तुम पर एक नज़्म लिखूँ
तुम्हारी ऑइल पेंट वाली तस्वीर बनाऊँ
तुम्हारा पसंदीदा..हाँ..हाँ..वही..
गुलज़ार साहब का लिखा नगमा गुनगुनाऊँ….
तेरे बिना जिंदगी से कोई शिकवा तो नहीं..
तेरे बिना जिंदगी भी लेकिन जिंदगी तो नहीं…!!

सैराट:गुलाबी विषण्णतेचा दाह

wp-1462187069207.jpeg नागराज पोपटराव मंजुळेच्या आतापर्यंतच्या कारकिर्दीत त्याने जगण्यातल्या वेदनेचा,परिस्थितीच्या असहायतेचा वेध घेतल्याचच प्रामुख्याने पाहिलेल आहे.त्यातल्या भळभळत्या जखमेला पडद्यावर जिवंत करण्यात त्याचा हातखंडा आहे.फँड्री प्रदर्शित झाल्यापासून…त्याला मिळालेल्या उत्स्फूर्त प्रतिसादापासून..नागराज मंजुळेच्या आगामी चित्रपटाविषयी उत्सुकता लागली होती.या वर्षीच्या सुरुवातीला टीज़र रिलीज झाल्यापासून ..गाणी..ट्रेलर..करत शेवटपर्यंत ती शिगेला पोचली…झी स्टुडिओचं भक्कम पाठबळ,अजय अतुलचं बहारदार संगीत नि दिग्दर्शकाचा खास रांगडा टच यामुळे वेगळेपण डोळ्यात भरत होतं…
सैराट तसा रूढ अर्थानी सैरभैर होण..बेभान होण..या इतक्याच मर्यादित चौकटीत न बसवता स्वप्नाळू प्रेम अन् वास्तवाचा दाह यांच्या तराजूत आयुष्य तोलताना दोन जीवांची होणारी घालमेल व्यक्त करतो.
विल्यम शेक्सपिअर जगातल्या तमाम रंगकर्मी,सिनेकलावंतांसाठी खजिना आहे.त्याच्या रोमिओ अँड जुलियट नाटकाची मोहिनी रसिकांवर अजूनही आहे.जागतिक स्तरावर त्यावर आधारित कित्येक नाटक,सिनेमे बनले आहेत.हिंदी चित्रपट सृष्टीत देखील कयामत से कयामत तक,इशकजादे,रामलीला या सिनेमांवर रोमिओ अँड जुलियट चा ठळक प्रभाव जाणवतो.नागराज मंजुळेचा सैराट सुद्धा विषयाच्या बाबतीत त्याच्याशी साधर्म्य दाखवतो.
सोलापूर जिल्ह्यातील बिटरगाव या छोट्याश्या गावात घडणार हे कथानक आहे.अर्चना पाटील(रिंकू राजगुरु)ही गावातल्या प्रतिष्ठित घरंदाज घराण्यातील मुलगी नि प्रशांत काळे(आकाश ठोसर)हा कोळी समाजातील गरीब घरचा साधासुधा पोर..त्यांची विहिरी वरची भेट,कॉलेज मधे नजरानजर,मित्रांच्या सहाय्याने चिठ्या-चपाटयानी प्रेमकथा फुलत जाते.एका विशिष्ट टप्प्यानंतर वास्तवाचे चटके बसतात अन सुरु होते जीवघेणी कुतरओढ..
पूर्वार्धात,आपल्या स्वभावाच्या चौकटीत न बसणारा ,नागराज आपल्याला दिसतो.कारण यापूर्वी आपण त्याला प्रेमातले गोडीगुलाबीचे रंग टिपताना कधी पाहिले नाहीत.फंड्री मधे केवळ एकतर्फी प्रेमाचा काही मिनिटे टिकणारा आविष्कार इथे मात्र अगदी तास दीड तास चालतो.हे कलात्मकते बरोबरच व्यावसायिकतेचे आव्हान नागराजने लीलया पेललेले आहे.प्रेमातली हुरहुर,स्वप्नाळू धुंदी,स्पर्शाची ओढ या भावभावना पडद्यावर चितारताना त्याने कसब पणाला लावल आहे.प्रेमासोबतच परश्याची मित्रांसोबतची धमाल,नाच,मस्ती एकदम पैसा वसूल आहे.ग्रामीण बोलीभाषेतला लहेजा अजून खुमारी वाढवतो नि रंगत येते.
उत्तरार्धात..चित्रपट वेगळ वळण घेतो..विद्रोहानंतर बदल लेल्या परिस्थितीचे चटके बसायला लागल्यानंतर प्रेमाची खरी परीक्षा सुरु होते नि प्रेक्षकवर्ग सावरून बसतो.आता पर्यंतचं सारं गोड गोड सुरु असताना..हशा,टाळ्या,शिट्या ओसरून एक शांतता सिनेमाघरात पसरते…इथे दिसतो..तो वास्तवाशी इमान राखणारा..त्याच्याशी असलेली नाळ अजिबात  तुटू न देणारा..आपल्या मूळ स्वभावाच्या डोहात शिरलेला दिग्दर्शक…सिनेमाचा खरा उत्कर्षबिंदू आहे..तो त्याचा शेवट.इथेही फंड्री प्रमाणे मास्टर स्ट्रोकच आहे..त्या वेळचा भिरभिरत येणारा दगड..कित्येक दिवस मनः पटलावरून विस्मरणात जात नव्हता…त्याच पद्धतीने ..काही पावले..या वेळी प्रेक्षकांना सुन्न करुन टाकतात..अगदी अनपेक्षितपणे..हा शेवट येतो नि येतो तो थेट अंगावरच..!!थिएटर मधून बाहेर पड़ताना मस्तक बधिर झालेल असतं..पुढचे काही तास त्याच तंद्रीत ओसरतात..!मेंदूची चिरफाड संपता संपत नाही..!!
कात टाकलेल्या मराठी सिनेसृष्टीसाठी हा एक उत्तम प्रयोग आहेच.पण एक कलाकृती म्हणून हा चित्रपट नक्कीच महत्वाचा आहे.पोकळ जातीचे क्षुद्र अभिमान मिरवणाऱ्या वर्चस्ववादी मानसिकतेचा निषेध नोंदवून तो थांबत नाही.सामाजिक विषमतेवर भाष्य करतानाच कुटुंबाची होणारी होरपळ दाखवतो.अडचणीच्या क्षणी आधार देणाऱ्या सत्शील प्रवृत्तीचे कवडसेही गवसतात.
चित्रपटातील काही त्रुटी राहिल्यासारख्या वाटतात.संकलन जर अधिक चांगल्या पद्धतीने झाल असतं..तर विषय जास्त तीव्रतेने भिडला असता..तसच काहीसा छाया कदम यांच्या पात्राचा अचानक झालेला प्रवेश..हे कुठे न कुठे खटकतं…मित्राच्या प्रेमकथेलाही कात्री लागली असती..तरी चालण्या सारख होतं..असो..
अभिनयाच्या बाबतीत रिंकूने कमाल केलीये.इयत्ता नववीत शिकणाऱ्या या मुलीने तिचं पात्र इतक्या सफाईदार पद्धतीने साकरलय …की..क्या बात है!! तथाकथित सौंदर्याच्या व्याख्येत न बसणार तिच रूप..त्यातही मोट्ठे,टपोरे डोळे प्रेमात पाडतात..तिचा डॅैशिंग सहज वावर,उच्चवर्गीय असल्याचा थाट,नंतर होणारी फरपट तिने ताकदीने दाखवली आहे.तिच्या तुलनेत थोडी कमी सशक्त व्यक्तिरेखा वाट्याला आलेल्या आकाश ठोसरनेही ही उत्तम अदाकारी सादर केली आहे..काहीसा लाजाळु,मित्रांना जीव लावणारा,संयत पण प्रेमाची जबाबदारी घेणारा तरुण त्याने चांगला रंगवला आहे..त्याला त्याच्या मित्रांचीही चांगली साथ लाभली आहे. आणखी छाया कदम वगळता..इतरांच्या भूमिकांना जास्त वाव नाही.
संगीत हा सैराट चा आणखी एक हुकमी एक्का…अक्षरशः वेड लावणारी गाणी अजय अतुलनी या निमित्तानी दिली आहेत.अजयने लिहिलेली ही गाणी..अगदी हॉलीवुडच्या नामवंत वाद्यवृंदासोबत रेकॉर्ड केलेली आहेत…अवीट गाण्यांचा हा अल्बम आयुष्यभर संग्रही ठेवावा असा आहे.तांत्रिक गोष्टीतही चित्रपट उजवा आहे..सुधाकर रेड्डीचं कॅमेरा वर्क अप्रतिम झालेल आहे…त्यातही सूर्यास्ताच्या वेळी ड्रोनच्या सहाय्याने घेतलेल प्रेमी युगुलाचं चित्रण तर केवळ लाजवाब!!
नागराज हा आता बंडखोर तरीही प्रयोगशील दिग्दर्शकांच्या मांदियाळीत बसणार अग्रणी नाव झाल आहे..या चित्रपटात त्याच्या दिग्दर्शकीय अस्तित्वाची व्याप्ती त्याने आणखी वाढवली आहे..अगदी नवख्या कलाकारांकडून मनासारखा अभिनय करुन घेण्यात तो तरबेज आहे…त्याच्या सलग तीन कलाकृतीतल्या अभिनयाचा गंधही नसलेल्या तीन कलाकारांना राष्ट्रीय पुरस्कार जाहीर होतो..यातच सारं काही आल..जाती पातीच्या,उच्च-निम्न स्तरातील संघर्षाची कहाणी सांगताना तो समाजाला जणू काही आरसाच दाखवतो..रोजच्या जगण्यात अशी कित्येक युगुले बळी पडतात..कित्येक जणाना खोट्या प्रतिष्ठेपायी..कुटुंबासाठी..प्रेमाचा अंकुर मनातल्या मनात खुडून टाकावा लागतो..एकविसाव्या शतकात जगतानाही निरर्थक रूढी परंपराना दूर न सारणाऱ्या..प्रसंगी रक्ताच्या नात्यालाही रक्तात लोळवणाऱ्या भिकार समाजाच्या षंढ मानसिकतेची मनस्वी चीड येते.चित्रपट पाहणाऱ्या प्रेक्षकाला कुठे तरी ही सल लागून राहते.अप्रतिम शेवटानंतर तो विचार करायला प्रवृत्त होतो..यातूनच नागराजचं कौशल्य सिद्ध होतं.चित्रपटाकड़े केवळ करमणुकीच्या दृष्टीने पाहणाऱ्यानाही हा अस्वस्थ करतो…सजग,प्रगल्भ प्रेक्षकांसाठी तर ही न चुकवावी अशी मेजवानी!!
बा नागराजा..अपेक्षा आणखी वाढवल्या आहेस!!आता पुन्हा उत्सुकता!!पुन्हा सैराट,पुन्हा झिंगाट!!पुन्हा भिरकावत येणारा दगड..पुन्हा असहाय काही पावल!!पुन्हा सुन्न मस्तक..पुन्हा मेंदूला झिणझिण्या!!
भेट लवकरच!!!!